Een verzameling werken die inzichten bieden in sociale en geestelijke problematiek. Thema’s zoals erfelijkheid versus milieu, pauperisme en onmaatschappelijkheid worden behandeld.

1. Querido, A.
Het Zeeburgerdorp: Een sociaal-psychiatrische studie.
E. Stenfert Kroese's Uitgevers-Mij. N.V., Leiden - Amsterdam.
1933, 53 blz., originele grauwpapieren omslag met zwartopdruk,
Rugeinden licht beschadigd. Bladzijden schoon, sporadisch een kreukeltje, egaal licht vergeeld.

Recensie in Het Volk: dagblad voor de arbeiderspartij (19-09-1933):
Bestrijding van het pauperisme „Het Zeeburgerdorp”
ERFELIJKHEID OF MILIEU? Een belangwekkend onderzoek van den psychiater dr. A. Querido
Dr. A. Querido, „Het Zeeburgerdorp", een sociaalpsychiatrische studie. — H. E. Stenfert Kroese's Uitgevers Maatschappij N. V., Leiden — Amsterdam.

■ let Zeeburgerdorp te Amsterdam is een groep zoogenaamde contrölewoningen, woningen voor „ontoelaatbare gezinnen", zooals zij met een hatelijken naam worden aangeduid. Amsterdam heeft twee groepen van die woningen; de andere heet Asterdorp. Ook Den Haag heeft zulk een complex, eenvoudig de contrölewoningen genoemd. Wat béoogen de gemeenten met den bouw en de exploitatie van deze huizen? Kortweg de reclasseering van de gezinnen, die veelal niet in staat zijn gebleken, een huis behoorlijk te bewonen; deze ongelukkige families, waar de ellende de voortdurende vale medebewoonster is.

De psychiater bij den gemeentelijken geneeskundigen dienst, dr. A. Querido, heeft het Zeeburgerdorp aan een sociaal-psycliiatrisch onderzoek onderworpen. Het resultaat daarvan vinden wij in de interessante studie, die wij hiermee aankondigen. De groote strijdvraag is: hoe komen de menschen tot verval? De gewone, geestelijk en maatschappelijk „gezonde" burger is spoedig geneigd te spreken van achterlijken,. van „erfelijk belasten". Déze menschen, met dién slechten, geestelijk-minderwaardigen aanleg moeten wel tot maatschappelijk verval komen, redeneert men dan.

"Dr. Querido is geen aanhanger van deze erfelijkheidstheorie. De groote verdienste van zijn boek is, dat hij door een nauwgezette studie van de gezinnen van het Zeeburgerdorp materiaal heeft bijeengebracht, om licht te doen schijnen in het oorzaken-complex van het maatschappelijk verval dezer gezinnen. Wanneer wij dit statistische materiaal bekijken, treft ons het groote aantal ongeschoolde arbeiders (40 van de 47 vaders der gezinnen zijn ongeschoold), het groote kindertal (23 van de 47 families hebben meer dan 9 kinderen), het vrij groote aantal veroordeelingen, waarschijnlijk meestal' wegens zoogenaamd lichte strafbare feiten, maar toch feiten die typeerend zijn voor de groep menschen, waarmee wij hier te maken hebben.

Overtreding der leerplichtwet en dronkenschap nemen een belangrijke plaats onder die veroordeelingen in; verder diefstal/oplichting, verduistering, weerspannigheid en beleediging van een ambtenaar in functie. Het blijkt, dat een groot gedeelte van de ouders zelf W2er kwam uit groote gezinnen en dat een vrij groot percentage vroeger in een gesticht is verpleegd geweest.
„Het verband tusschen interneering in een opvóedingsinrichting en de latere sociale mislukking is gecompliceerd", schrijft dr. Querido* hierover. „De noodzakelijkheid van QP"""" een onvolledig gezin veronderstellen, - iTTTbreken van beide ouders of wangedrag bit ouders, verwaarloozing of criminaliteit öer Kinderen, in ieder geval een ernstige stoornis in de normale ontwikkeling. Het blijkt echter, dat in deze gevallen de gestichtsopvoeding dezen ongunstigen invloed niet heeft weten te keeren, de prophylactische kracht van de gestichtsopvoeding blijkt hier te kort geschoten te zijn."

Een opmerking — deze laatste — die 'stellig te denken geeft over de doeltreffendheid van onze opvoedingsinrichtingen. Schrijver is natuurlijk niet blijven staan bij het verzamelen van statistisch materiaal; hij heeft geval na geval ontleed, voor elke familie de diagnose gesteld. Men is niet klaar, wanneer men zegt: deze menschen zijn achterlijk, of psychopatisch of imbeciel. Men moet trachten op te sporen, waaraan die geestelijke minderwaardigheid is toe te schrijven, hoe zij is ontstaan.
Dr. Querido. verdeelt de gezinnen in drie groepen. Tot de eerste groep behooren zij, bij wie de oorzaak van het maatschappelijk verval in de omgeving is te vinden, niet in het individu.

De tweede groep bevat de gezinnen, waarbij de oorzaak gezocht moet worden in een tamelijk scherp omschreven geestelijke afwijking in het gezin, doch waar de verhouding tusschen afwijking en mislukking meestal niet verder kan worden ontleed. Hier blijft de vraag, of onder gunstiger economische omstandigheden het verval zou zijn uitgebleven, onbeantwoord. Tot de derde groep behooren zij, waarbij de onderzoeker een algemeene geestelijke en lichamelijke degeneratie heeft gevonden; dit is de groep, die zich waarschijnlijk zelfs onder de gunstigste omstandigheden niet zou hebben kunnen handhaven. Na nauwkeurig onderzoek der gezinnen brengt de schrijver dan 11 van de 47 tot de eerste groep, 22 tot de tweede, dus twijfelachtige groep, 13 tot de derde vrijwel hopelooze greep. Eén gezin bleef buiten beschouwing. Schrijver gaat ook nog na, hoe velen van de volwassen bewoners van Zeeburgerdorp een duidelijke geestesziekte hebben. Hij onderzocht 100 personen, waarvan er 10 afwijkingen vertoonen, die onder een psychiatrische •lagnose kunnen worden gebracht. Dit is een vrij hoog percentage geesteszieken.

Is nu deze geestesziekte dè oorzaak van de verwording der familie? Ook dit is niet in alle gevallen duidelijk aanwijsbaar. Er zijn sommige gévallen, waar ondanks het geestelijk defect van een der ouders het gezin maatschappelijk gesproken nog wel te behouden ware geweest, als zich geen andere destructieve factoren hadden voorgedaan. Het merkwaardige is, dat de ziekte van de vrouw, hoewel zij geen kostwinster is, van meer principieel belang blijkt te zijn dan die van den man. Als de man ziek is, en daardoor het brood niet kan verdienen, geraakt het gezin vaak in armoede. Maar als in zulke gevallen het gezin op economisch hooger plan had gestaan, zouden de gevolgen toch anders zijn geweest.

Is dus reeds bij duidelijk uitgesproken geestesziekte van den man of de vrouw die ziekte niet de eenige oorzaak van maatschappelijk verval, nog treffender is de invloed van sociale factoren bij de twijfelachtige gevallen. Wanneer men als „gezonde" deze gezinnen bezoekt en er zelfs de beschrijving van leest in Querido's boek, is men geneigd te zeggen: „die menschen zijn achterlijk". Dr. Querido verklaart deze begrijpelijke reactie van den gezonden mensch als volgt:
„Ouders, die hun jonge, kinderen in een kamer met een brandende kachel opsluiten en urenlang afwezig zijn; moeders, die weigeren een kind uit net ziekenhuis te halen; mannen, die de verwaarloozing van hun kinderen aanzien zonder een hand uit testeken., dit zijn alle situaties, die wij, aan ons zelf getoetst, als psychologisch onverklaarbaar voelen en waaraan wij dan bij wijze van kortsluiting, een geestelijke afwijking ten grondslag leggen.

Wij willen niet aannemen, dat iemand, die over zijn verstandelijke vermogens beschikt, tot een dergelijke leef- en handelwijze in staat is, postuleeren (wenschen) de geestesziekte en vinden dan daarvoor de overvloedige bewijzen.

" Maar: „lets anders ls het echter, de oorzaak van de maatschappelijke schipbreuk zonder meer op deze afwijkingen te willen terugbrengen." Hiertegen komt schrijver met kracht van argumenten op. Het is een feit, dat geestelijk niet geheel volwaardigen toch een behoorlijke plaats Innemen in de maatschappij, indien namelijk de economische en sociale omstandigheden goed zijn. Maar bovendien: geestelijke minderwaardigheid is lang niet altijd erfelijk. Omgekeerd is zij vaak het gevolg van de ellendige economische en sociale omstandigheden waarin de gezinnen verkeeren. „Hoe kan men zonder meer een zwakzinnigheld op erfelijken bodem aannemen," roept het toch voldoende bekend is, dat voedingsstoornissen bij zuigelingen den llchamelijken zoowel als den geestelijken groei sterk kunnen remmen? Wij hebben hier chronische ondervoeding, vervuiling en verwaarloozing, die werken van de geboorte af, ja, waarvan wij moeten aannemen, dat ook het ongeboren kind er het slachtoffer van wordt."

Schrijvers conclusie ls, dat, het bestaan van een groep menschen, zooals de bewoners van .Zeeburgerdorp zijn, niet ls een erfelijkheldsprobleem maar een sociaal probleem. De oplossing van het vraagstuk moet dus ook niet gezocht worden ln de richting van sterilisatie en afzondering, maar op maatschappelijk gebied. Het eene middel ls: het oplossen van het gezin, de onttrekking van de kinderen aan den fatalen invloed van ouders en milieu. Het andere middel is: de genezing der ouders van hun „verval-psychose", Bij het stichten van de verblijven voor ontoelaatbare gezinnen was de klem van deze laatste gedachte aanwezig. Dit genezen is echter een veel omvattender en Ingrijpender taak dan men aanvankelijk dacht. Wil men deze verblijven niet in het tegendeel doen verkeeren van hun oorspronkelijk doel, dan zal het noodzakelijk zijn, deze taak in haar vollen omvang aan te vatten.

De conclusie van dr. Querido ls niet de voor den welgestelden burger gemakkelijkste, niet de voor zijn gevoel van eigenwaarde aangenaamste, die de erfelijkheid als oorzaak van al deze ellende aanneemt. En die komt met de eenvoudlg-schijnende... steriele oplossing van de sterilisatie.
Uiteraard heeft Querido aangeduid, hoe Ingewikkeld het probleem is, hoe' men bijna nooit kan spreken van de ééne oorzaak, maar hoe het maatschappelijk verval der gezinnen van het Zeeburgerdorp steeds is te wijten aan een samenstel van factoren.«Maar het algemeene probleem ziet dr. Querido als een sociaal vraagstuk.

De oplossing moet liggen op sociaal gebied, door opvoeding, door verbetering vooral van de economische en sociale omstandigheden. Déze oplossing is niet levenvernietigend, maar. leven-brengend; déze oorzakenleer stemt hoopvol, maar tegelijkertijd legt zij een zware verantwoordelijkheid op de samenleving, die deze toestanden heeft doen ontstaan en doet voortwoekeren.
Hierop den vinger te hebben gelegd is de groote verdienste van des schrijvers onderzoek. . R. v. d. H.


2. Litjens, H.
Rapport over de onmaatschappelijkheid te Maastricht.
Uitgave van de Centrale Caritas, Maastricht.
Zonder jaar (1952), 42 bladzijden, eenzijdig beschreven, gestencild en geniet, breed A4-formaat, originele papieren omslag met zwartopdruk. Omslag vergeeld en op de rug beschadigd, nietjes geroest. Bladzijden gaaf, schoon en egaal vergeeld.

Krantenbericht: Dagblad voor Noord-Limburg 29-08-1952:

A-socialiteit in Limburg
Het Provinciaal Opbouworgaan Limburg heeft onlangs op verzoek van de Federatie Buurt-en Wijk huiswerk en de Dienst voor Maatschappelijke Zorg het initiatief genomen tot de instelling van een commissie, die tot taak heeft, een onderzoek in te stellen naar de omvang en de aard der a-socialiteit in deze provincie. De commissie, die dezer dagen met haar werkzaam heden een aanvang maakte, zal over deze materie een rapport uit brengen, waarin behalve boven genoemd overzicht te vinden zal zijn wat er op dit terrein reeds gedaan wordt ter bestrijdingen op heffing der onmaatschappelijkheid en welke lacunes er ten deze nog zijn. In de Commissie hebben zitting genomen: Mej. J. J. van Acker, Maastricht; Mr. B.M. Berger, Venlo; J. H. Ensinck, Maastricht; P. J. H. Ernst, Kerkrade; Drs. L. W. Haas, Schaesberg; G. H. J.A. Heidens, Venlo; Mej. T. Kok, Sittard; Drs. Jac. Lebens, Heerlen; Drs. H. Litjens pr., Weert; Dr. A. Th. L. M. Mertens, Meerssen; Drs. Nic. Perquin S. J„ Nijmegen; H. G. Simons, Maastricht; Broeder Tiburtio, Maastricht; Th. C. J. van der Valk, Den Bosch en Dr. J. B.M.Veraart, Venray: Het voorzitterschap dezer Commissie berust bij Mr. B. M. Berger, oud-burgemeester van Venlo; secretaris is Mr.W. H. M. Korsten, directeur van het Provinciaal Opbouworgaan Limburg.


3 Barge, J.A.J.; Buytendijk, F.J.J.; Schulte, J.E.
Het ras morphologisch, physiologisch en psychologisch beschouwd.
W.P. Van Stockum & Zoon, Den Haag.
1939, 1e druk, 85 blz., geniet, originele papieren omslag met zwartopdruk.
Bladzijden schoon en egaal vergeeld, stevige staat.

4. Lit, A.C.
Buiten zinnen: Gegevens en beschouwingen over eenzaamheid en geestesziekte.
G.F. Hummelens Boekhandel en Electrische Drukkerij N.V., Assen.
1961, 30 blz., geniet, originele groenpapieren omslag met zwartopdruk.
Omslag netjes, bladzijden schoon, gaaf en nauwelijks vergeeld.

5. Newman, Paul.
The Classification of Chadic Within Afroasiatic.
Universitaire Pers Leiden, 1980.
1980, 1e druk, 31 blz., geniet, origineel blauwpapieren omslag met zwartopdruk.
Omslag in nette staat, bladzijden schoon en wit.